Ulus’tan Koru’ya

13 durak · 1923–2026

Ankara’nın iş meydanları

13 durağın hikâyesi aşağıda; dokununca açılır. Perde aralandı.

1. 01 1923 · UlusBaşkent sıfırdan kuruluyor. 1 Ekim Perşembe

   

   13 Ekim 1923.

   Bir şehrin yönü önce bir kararla değişti. 13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle Ulus, yönetimin, ticaretin ve yeni bir şehir hayatının başlangıç noktası oldu.

   Dönemin hikâyesi

   Ankara 13 Ekim 1923’te başkent ilan edildiğinde, kalenin eteğine yaslanmış birkaç on bin nüfuslu bir bozkır kasabasıydı. Ticaretin kalbi hanlar ve çarşılardı. Sultan II. Bayezid döneminde, 1508–1511 arasında Hasan Paşa’nın yaptırdığı iki avlulu Suluhan’da ipek ve kahve ticareti yapılmış, on altıncı yüzyıldan kalma Çengelhan yüzyıllarca tüccar ağırlamıştı. Bugünkü Anafartalar Caddesi’nin eski adıyla Karaoğlan Çarşısı, 1881 ve 1916 yangınlarının ardından şehrin ticaret omurgası olmuştu: Kuyulu Kahvehanesi, İstanbul Pastanesi, mimar Arif Hikmet Koyunoğlu’nun yazıhanesi ve bir gazetenin basıldığı Mühendis Han hep bu çarşıdaydı. Millî Mücadele yıllarında çarşının kahvehaneleri toplantı yeri işlevi de gördü.

   Tiftik ve demiryolu

   Ankara’yı dünyaya bağlayan mal tiftikti. On beşinci yüzyıldan itibaren “Engürü sofu” denen saf tiftik kumaşı Avrupa şehirlerinde satılıyor, on sekizinci yüzyılda şehir yılda otuz bin balya işlenmiş tiftik ihraç ediyordu. Fabrika dokumacılığı bu geleneği bitirdi; 1890’a gelindiğinde şehirde tek bir tezgâh kalmıştı. Aynı yıllarda başka bir bağ kuruldu: 1892’de demiryolu Ankara’ya ulaştı, İstasyon Caddesi Taşhan Meydanı’na bağlandı ve hanlar bölgesi Tahtakale, Balıkpazarı ve Karaoğlan çarşılarıyla iç içe geçen modern bir ticaret merkezine dönüştü. Hanlarda Ahi geleneğine bağlı yirmi dört esnaf kolu örgütlüydü; derici de fırıncı da buradaydı. Demiryolu Suluhan gibi kervan hanlarının önemini azalttı; 1920’lerin sonunda çıkan bir yangın Suluhan’ı ve Tahtakale çarşısını harap etti, ağırlığın Yenişehir’e kaymasını hızlandırdı.

   

   1890–1892 arasında hizmete giren Taşhan, yeni başkentin ilk “iş oteli” sayılabilir. İki katlı, avlulu, dış duvarları taş, içi kerpiç yapının yüz odası ve yüz elli–iki yüz yataklık kapasitesi vardı; Çankırı Caddesi’ne bakan zemin katında lokantalar, pastane ve dükkânlar sıralanıyordu. Meclis’e gelen milletvekilleri, gazeteciler ve tüccarlar burada kalıyor, burada iş görüşüyordu. 1920’de Sovyetler’den göçen Juri Karpovich’in açtığı, şehrin ilk Avrupa mutfaklı lokantası Karpiç de 1928’de bu binada doğdu; sonra Şehir Bahçesi’ne taşındı ve 1963’e kadar çalıştı. Han 1935’te yıkılmaya başlandı; yerine 1938’de Sümerbank binası tamamlandı. Ulus Meydanı’nın bugünkü çerçevesi böyle oluştu.

   Cumhuriyet meydana yerleşiyor

   Cumhuriyet, kurumlarını bu meydanın çevresine kurdu. Türkiye İş Bankası 26 Ağustos 1924’te, bir milyon liralık sermayeyle Ankara’da kuruldu; ilk şubesi 9 Eylül 1924’te İstasyon Caddesi’nde açıldı. Vakıflar İdaresi’nin yaptırdığı Ankara Palas, Vedat Tek’in başlayıp Mimar Kemalettin’in tamamladığı projeyle 17 Nisan 1927’de yüz yirmi yataklı bir otel olarak hizmete girdi; 1975’e kadar otel, 1983’ten sonra Devlet Konukevi olarak kullanıldı. 24 Kasım 1927’de Heinrich Krippel’in Zafer Anıtı meydana dikildi. Şehrin ilk elektriği 1925’te Bentderesi’ndeki küçük bir lokomobil santralinden geldi; 1929’da Maltepe Elektrik Fabrikası devreye girdi. Bakanlıklar önce Ulus’taki eski binalara, sonra yenilerine yerleşti.

   Fotoğraftaki bina, 1915–1917 arasında İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kulübü olarak yapılmış, çatısının kiremitleri halkın bağışıyla tamamlanmış ve 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk toplandığı yapıdır; Aralık 1922’de, çatısında bayrakla çekilmiş. Meclis 18 Ekim 1924’e kadar burada çalıştı; başkentliğin ilan edildiği salon da bu binadadır.

   Ofis henüz yok

   Ulus’un 1923’teki hâli, sonraki yüz yılın ölçeğini anlamak için iyi bir başlangıç: birkaç han, bir çarşı, bir meydan ve etrafında yeni kurulan kurumlar. Ofis diye ayrı bir bina yoktu; iş, hanın odasında ve çarşının dükkânında yapılırdı. İş hayatı buradan önce güneye, Yenişehir’e, sonra batıya doğru yürüyecekti.

   Dönem künyesi

   Suluhan

   1508–1511 · ipek ve kahve ticareti

   Çengelhan

   16. yüzyıl · bugün Rahmi M. Koç Müzesi

   Taşhan

   1890–1892 · 100 oda · 1935’te yıkıldı

   Birinci Meclis

   23 Nisan 1920 · 18 Ekim 1924’e kadar

   Türkiye İş Bankası

   26 Ağustos 1924 · ilk şube 9 Eylül 1924

   Ankara Palas

   17 Nisan 1927 · 120 yatak · Vedat Tek, Kemalettin

   Zafer Anıtı

   24 Kasım 1927 · Heinrich Krippel

   Karpiç Lokantası

   1928 · Taşhan’da açıldı

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

2. 02 1929 · Ulus · Bankalar CaddesiCumhuriyet’in parası tek caddede. 2 Ekim Cuma

   

   Paranın adresi Ulus.

   1929’da Giulio Mongeri’nin İş Bankası ve Ziraat Bankası genel müdürlükleri, 1933’te Clemens Holzmeister’in Merkez Bankası… Ulus’taki bulvar kısa sürede “Bankalar Caddesi” diye anıldı. Genç Cumhuriyet’in finans merkezi tek bir caddede kuruldu.

   Dönemin hikâyesi

   Genç Cumhuriyet finans merkezini tek bir caddede kurdu. Ulus’tan Sıhhiye’ye inen bulvarın başında, birkaç yıl içinde art arda banka binaları yükseldi ve halk bu bölüme kısa sürede “Bankalar Caddesi” demeye başladı. İlk sırayı İtalyan mimar Giulio Mongeri aldı: 1926’da Osmanlı Bankası Ankara şubesi; 1925’te projelendirilip 26 Kasım 1929’da İsmet İnönü’nün katıldığı törenle açılan Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü; 1928’de Tekel Başmüdürlüğü ve 1929’da tamamlanan, Mongeri’nin en önemli eseri sayılan İş Bankası Genel Müdürlüğü. Atatürk, İş Bankası binasını 22 Ekim 1929’da ziyaret etti.

   İki mimar, tek cadde

   Mongeri’nin binaları Birinci Ulusal Mimarlık’ın son örnekleriydi: sivri kemerler, çini panolar, yivli başlıklı mermer sütunlar ve Osmanlı motiflerini Batı planlarıyla harmanlayan cepheler. İş Bankası’nın vitraylarında ticaretin tanrısı Hermes ve asası işlenmişti; para saklayan bir bina, aynı zamanda güven vermek için tasarlanmıştı. Birkaç yıl sonra aynı caddeye Avusturyalı Clemens Holzmeister geldi. 11 Haziran 1930 tarihli kanunla kurulan ve 3 Ekim 1931’de faaliyete geçen Merkez Bankası’nın binasını 1931–1933 arasında; 3 Haziran 1926’da kurulan Emlak ve Eytam Bankası’nın neoklasik binasını 1933–1934’te yaptı. Holzmeister’in sade ve kütlesel yapılarıyla Mongeri’nin süslü cepheleri aynı kaldırımda yan yana durur: iki dönem, tek cadde.

   

   Sanayileşmenin masaları

   1930’ların bankaları yalnızca mevduat toplamıyordu; devletçi sanayileşmenin masalarıydı. 1935’te yıkılan Taşhan’ın yerine Alman mimar Martin Elsaesser’in tasarladığı Sümerbank binası 1937–1938’de tamamlandı; 14 Haziran 1935’te Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü ile birlikte Etibank kuruldu. Fabrikalar, madenler ve demiryolları bu caddedeki odalarda karara bağlandı. Bankalar Caddesi, İstanbul’un karma ticaret merkezlerinden farklı olarak idari ve mali bir eksendi: bakanlıklar, PTT ve bankalar birbirine yürüme mesafesindeydi.

   Cadde boyunca iş hayatı da örgütlendi. Bankaların çevresinde sigorta acenteleri, avukat yazıhaneleri ve tüccar büroları açıldı; Ulus, 1950’lerin ortasına kadar şehrin en yoğun ticari bölgesi olarak kaldı. 1954’te yapılan Ulus İşhanı, özel sektörün öne çıktığı yeni bir dönemin işaretiydi; ancak o yıllarda ağırlık yavaş yavaş Yenişehir’e kaymaya başlamıştı. İş Bankası da 1976’da genel müdürlüğünü bu binadan taşıdı.

   Bugün müzeler caddesi

   Binaların hikâyesi bugün de sürüyor. Ziraat Bankası’nın genel müdürlük binası banka müzesi; Emlak ve Eytam Bankası 23 Ekim 2013’ten beri dört bini aşkın pulun sergilendiği PTT Pul Müzesi; Sümerbank binası 2013’ten beri Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi. İş Bankası’nın 1929 tarihli binası ise restore edilerek 2 Mayıs 2019’da İktisadi Bağımsızlık Müzesi olarak açıldı; eski yönetim kurulu salonu ve genel müdür odası korunmuş durumda. Fotoğraf 1935’ten: binanın önünde bir trafik polisi, arkada henüz seyrek bir bulvar.

   Ankara’nın iş hayatının ilk adresi, bugün kendi hikâyesini anlatan bir müzeler caddesi. Paranın nereye gittiğini izlemek isteyen, sonraki duraklarda güneye ve batıya bakmalı.

   Dönem künyesi

   Osmanlı Bankası

   1926 · Giulio Mongeri

   Tekel Başmüdürlüğü

   1928 · Mongeri

   Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü

   26 Kasım 1929 · Mongeri

   İş Bankası Genel Müdürlüğü

   1929 · Mongeri · 2 Mayıs 2019’dan beri müze

   Merkez Bankası

   1931–1933 · Clemens Holzmeister

   Emlak ve Eytam Bankası

   1933–1934 · Holzmeister · bugün PTT Pul Müzesi

   Etibank

   14 Haziran 1935

   Sümerbank

   1937–1938 · Martin Elsaesser · Taşhan’ın yerine

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

3. 03 1932 · Şehir PlanıŞehrin yönü belli oluyor. 3 Ekim Cumartesi

   

   Plan, yönü gösterdi.

   Ankara’nın geleceği bu kez bir şehir planında çizildi. Hermann Jansen’in planıyla kentin büyüme yönü güneye çevrildi. Eski şehir korunacak, yeni şehir güneyde kurulacaktı: bakanlıklar, geniş bulvarlar, parklar ve kamu yapıları başkentin yeni yüzünü oluşturmaya başladı.

   Dönemin hikâyesi

   Bir şehrin nereye büyüyeceği çoğu zaman bir çizimle belirlenir. Ankara için ilk çizimi Berlinli mimar Carl Christoph Lörcher yaptı: 30 Mayıs 1924’te eski şehir için 1/2000, 1925’te demiryolunun güneyindeki yeni şehir için 1/1000 ölçekli iki plan hazırladı. Izgara sokaklar, bahçeli bir–iki katlı evler ve iki yüz bin kişilik bir nüfus öngörüyordu. “Yenişehir” adı bu planla doğdu; Kızılay’ın ilk apartmanları Lörcher’in ızgarasına oturdu.

   Jansen’in planı

   Hükümet daha büyük bir çerçeve istedi. 1927’de Berlin üzerinden başlayan görüşmelerle üç uzman davet edildi: Almanya’dan Hermann Jansen ve Joseph Brix, Fransa’dan Léon Jausseley. 1928’de sonuçlanan yarışmayı Jansen kazandı; planı 23 Temmuz 1932’de Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak yürürlüğe girdi. Jansen’in fikri sadeydi: eski Ankara korunacak, yeni Ankara güneyde kurulacaktı. Ulus’tan Çankaya’ya uzanan bulvar şehrin omurgası olacak, bakanlıklar bu omurga üzerindeki bir “devlet mahallesi”nde toplanacak, konutlar bahçeli ve alçak yapılacaktı. Plan, iki yüz elli–üç yüz bin kişilik bir şehri elli yıllık bir ufukla, hektara yüz elli–iki yüz kırk kişilik yoğunlukla bin beş yüz hektara yerleştiriyordu.

   

   Bahçe şehir düşüncesi hem Lörcher’in hem Jansen’in planında temeldi: şehrin çevresinde yeşil bir kuşak, tarım alanlarının korunması, düşük yoğunluklu konut, çocuk oyun alanları, bir otobüs garı ve Tandoğan yakınında bir “tayyare limanı”. Kuzeybatıda planlanan Amele Mahallesi hiç yapılmadı; Kavaklıdere ise Lörcher’de yeşil alan, Jansen’de bulvardan Tunalı Hilmi’ye inen küçük bir bağlantı yoluydu. O sırtların apartmanlarla dolması için 1957’de onaylanan Yücel–Uybadin planını beklemek gerekecekti.

   İş hayatının yönü

   Plan, iş hayatının yönünü de belirledi. Bakanlıkların ve elçiliklerin güneye taşınması, bankaların, dükkânların ve yazıhanelerin onları izlemesi demekti. 1952’de Yenişehir’de apartman zeminlerinin dükkân olarak kullanılmasına izin verilmesiyle pasajlar çağı açıldı; Kızılay’ın 1950’lerde, Kavaklıdere’nin 1970’lerde yükselişi, 1932’de kâğıda çizilen bu eksenin sonucudur. Bugün Atatürk Bulvarı boyunca yürüyen herkes, aslında Jansen’in çizgisinde yürür.

   Şehir planı aşıyor

   Şehir planı hızla aştı. Jansen’in 1978 için öngördüğü üç yüz bin nüfus 1950’lerde geride kaldı; bahçeli evlerin yerini apartmanlar aldı, arsa spekülasyonu kontrol edilemedi. 1938’de Radyoevi Jansen’in haberi olmadan tamamlandı; Jansen, Vali Nevzat Tandoğan’a yazdığı mektuplarda bundan yakındı. Aynı yılın 9 Aralık’ında İmar İdare Heyeti, “şehrin silüeti belirlendiği” gerekçesiyle sözleşmesini yenilemedi. Jansen 20 Şubat 1945’te Berlin’de öldü.

   Yine de yön değişmedi. Ankara plana çizildiği gibi güneye, sonra planın hiç görmediği bir uzaklığa, batıya büyüdü. Bu serginin sonraki durakları, o çizginin devamıdır: Kızılay, Kavaklıdere ve bulvarın batısı.

   Dönem künyesi

   Lörcher planları

   30 Mayıs 1924 ve 1925 · 200.000 nüfus

   Yarışma

   1927–1928 · Jansen, Brix, Jausseley

   Jansen planı onayı

   23 Temmuz 1932

   Plan hedefi

   250–300 bin nüfus · 1.500 hektar · 50 yıl

   Jansen’in ayrılışı

   9 Aralık 1938

   Yücel–Uybadin planı

   1957

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

4. 04 1935 · KızılayYeni merkezin adı konuyor. 4 Ekim Pazar

   

   Kurtuluş’tan Kızılay’a.

   Yenişehir’in kalbindeki meydan 1927’de Kurtuluş Meydanı’ydı. 1929’da yapılan Kızılay Genel Merkezi binası meydana adını verdi; 1935’te Güvenpark’ta Güven Anıtı açıldı. İş hayatı yavaş yavaş Ulus’tan Kızılay’a taşınmaya başladı.

   Dönemin hikâyesi

   Yenişehir’in kalbindeki meydan 1927’de Kurtuluş Meydanı adını taşıyordu; halk ortasındaki havuz yüzünden Havuzbaşı derdi. Havuzbaşı Parkı, belediye bandosunun konser verdiği, şehrin en bakımlı parklarından biriydi. 1929’da Avusturyalı mimar Robert Oerley’in tasarladığı Hilâliahmer, yani Kızılay Genel Merkezi binası Atatürk Bulvarı ile Ziya Gökalp Caddesi’nin köşesine yapılınca semt, bina sahibinin adını aldı. 1935’te cemiyet resmen Türkiye Kızılay Cemiyeti adını benimsedi; 1960’ta meydana Hürriyet Meydanı denmesi kararlaştırıldı, ama Ankaralı Kızılay demeye devam etti. Bina 1979’da, elli yaşında yıkıldı; ad kaldı.

   Güvenpark ve Güven Anıtı

   Aynı yıllarda meydanın karşısında Güvenpark düzenlendi. Avusturyalı heykeltıraş Anton Hanak’ın başladığı, 1934’te ölümü üzerine Josef Thorak’ın Ankara taşıyla tamamladığı Güven Anıtı 1935’te açıldı; bronz harflerle “Türk, öğün, çalış, güven” yazıyordu. Meydan bugünkü çerçevesine böyle kavuştu: bir yanda park ve anıt, öte yanda bulvar boyunca sıralanan apartmanlar. 1930–1950 arasında bakanlık binalarıyla bürokrasinin merkezi olan Kızılay, 1950’lerden itibaren ticaretin de merkezi oldu.

   

   Kızılay’ın pasajları

   Kızılay, Ulus’tan farklı bir ticaretin merkeziydi. Ulus tüccarın ve toptancının, hanların şehriydi; Kızılay memurun, üniversitelinin ve orta sınıfın vitrini. Bunu en iyi pasajlar anlatır. 1952’de apartmanların zemin ve bodrum katlarının dükkân olarak kullanılmasına izin verildi; iki yıl sonra, 1954’te Kocabeyoğlu Pasajı açıldı: Ankara’nın ilk pasajı. Onu 1955’te Bulvar Pasajı, 1961’de Öztuğ ve 1963’te Lale Pasajı izledi; son ikisine, ithal malların adresi olduğu için “Amerikan pazarı” dendi. Bir araştırma Yenişehir’de otuz bir pasaj saymıştır; yirmi yedisi 1950–1980 arasında yapılmış, yalnızca 1960’larda on dördü açılmıştır; en büyüğü otuz iki bin metrekarelik Onur Çarşısı’dır. Zafer Parkı’nın altına yapılan Zafer Çarşısı 1960’ların sonunda, Soysal Çarşısı 1969’da geldi. 1968’den sonra bina yükseklikleri yedi–sekiz kata çıktı; kahveler ofise dönüştü.

   Pasaj, Ankara’nın icat ettiği bir alışveriş biçimi sayılabilir: bir apartmanın zemin ve bodrum katlarını dükkân sıralarıyla dolduran, yağmurda ve karda vitrin gezdiren kapalı sokaklar. Aynı sokaklarda şehrin sinemaları ve lokantaları da vardı. Adı Ulus olsa da Kızılay’daki Soysal Apartmanı’nda 20 Ocak 1939’da açılan Ulus Sineması; 1943’te İş Bankası iştirakiyle açılan bin yüz koltuklu Ankara Sineması; Abidin Mortaş’ın tasarladığı, pastanesi ve kitabevi olan, 17 Ocak 1949’da açılıp 1978’de çarşıya dönüştürülen Büyük Sinema. Tuna Caddesi’ndeki Piknik 15 Kasım 1953’te açıldı; günde binlerce sandviçi ve Türkiye’nin ilk espressosuyla o kadar tanındı ki önündeki otobüs durağının adı “Piknik” oldu.

   Kırk yıllık iş adresi

   1960’lara gelindiğinde bakanlıklar, bankaların şubeleri, sinemalar ve pasajlar aynı birkaç sokakta toplanmıştı. Emekli Sandığı, 1966’da Meclis’in karşısına on dokuz katlı, yüz doksan dört odalı Büyük Ankara Oteli’ni yaptırdı; 1986’ya kadar Türkiye’nin tek beş yıldızlı oteliydi. 1973’te seçilen Vedat Dalokay, selefinin meydanın altına kazdırdığı çarşı çukurunu kapattırıp meydanı yeniden düzenledi; 1979’da Sakarya Caddesi ve çevresi oturma grupları, havuzlar ve sergi alanlarıyla yayalaştırıldı.

   Kızılay kırk yıl boyunca Ankara’nın iş adresi olacaktı. Silüete ilk kule de burada yükselecek; sonraki durak onun hikâyesi.

   Dönem künyesi

   Kızılay Genel Merkezi

   1929 · Robert Oerley · 1979’da yıkıldı

   Güven Anıtı

   1935 · Anton Hanak, Josef Thorak

   Ulus Sineması (Kızılay)

   20 Ocak 1939

   Büyük Sinema

   17 Ocak 1949 · Abidin Mortaş

   Pasaj izni

   1952 · zemin ve bodrum katlar

   Piknik

   15 Kasım 1953

   Kocabeyoğlu Pasajı

   1954 · ilk pasaj

   Bulvar · Öztuğ · Lale pasajları

   1955 · 1961 · 1963

   Büyük Ankara Oteli

   1966 · Emekli Sandığı · 19 kat

   Sakarya yaya bölgesi

   1979

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

5. 05 1965 · Emek İşhanıSilüete ilk kule. 5 Ekim Pazartesi

   

   Ankara’nın ilk gökdeleni.

   Enver Tokay ve İlhan Tayman’ın tasarladığı Emek İşhanı 1959’da yükselmeye başladı, 1965’te tamamlandı: 24 kat, yaklaşık 76 metre. Kızılay’ın ortasındaki kule, iş hayatının artık bu meydanda olduğunu ilan ediyordu. Bugün Kahramanlar İş Merkezi adıyla ayakta.

   Dönemin hikâyesi

   1959’da Kızılay Meydanı’nın köşesinde bir çukur açıldı. 1965’te tamamlandığında Türkiye’nin ilk gökdeleni olarak anılan bir yapı yükselmişti: Enver Tokay ile İlhan Tayman’ın tasarladığı, yirmi dört katlı ve yetmiş altı metreye yakın Emek İşhanı. Yaptıran Emekli Sandığı’ydı; hem sandığa gelir sağlamak hem de Kızılay’ın yüzünü değiştirmek için yapılmıştı, ad da oradan geliyordu. Cam ve alüminyum giydirme cepheli ince kule, rasyonel-uluslararası üslubun Ankara’daki ilk büyük örneğiydi. Ankaralılar ona kısaca “Gökdelen” dedi.

   Kiralık ofis, ortak asansör

   Emek İşhanı yalnızca yüksek değil, yeni bir iş biçiminin de habercisiydi: katlar kiralık ofislerdi. Şirketler, avukatlar, mimarlar ve doktorlar aynı asansörü paylaşıyor; zemin katlardaki pasajda dükkânlar sıralanıyordu. Çatıdaki Gökdelen Restoran 1960’larda ve 1970’lerde bürokratların, siyasetçilerin, gazetecilerin ve sanatçıların buluştuğu yerdi; “Gökdelen’in önünde buluşalım” sözü şehrin diline yerleşti. Kule, iş hayatının Ulus’tan Kızılay’a taşındığını ilan eden bir işaretti; o güne kadar bir hanın odasında ya da bir apartmanın katında yapılan iş, ilk kez ofis için yapılmış bir binaya taşınıyordu.

   

   Gima’nın önü

   Alt katlara 9 Ocak 1967’de Gima yerleşti. 1956’da Ankara’da kurulan Gima, Marmarabirlik, Trakyabirlik, Fiskobirlik ve Tariş gibi üretici kooperatiflerinin ürünlerini doğrudan tüketiciye ulaştırmak için kurulmuş bir kamu şirketiydi; Kızılay mağazası, Türkiye’nin gerçek anlamda ilk büyük mağazası kabul edilir. İki bodrum, zemin ve iki üst katı kaplayan mağazada parfümeriden mobilyaya, gıdadan beyaz eşyaya her şey satılıyordu; yüz otuz genç kadın ve yüz otuz erkek çalıştırıyor, günde elli bin ziyaretçiye ulaştığı yazılıyordu. Türkiye’nin ilk aynalı deneme kabinleri burası için tasarlandı. Yıllarca “Gima’nın önü”, Ankara’nın buluşma noktası oldu.

   Gima’nın sonraki hikâyesi Türkiye perakendesinin özetidir: 1996’da Fiba Holding çoğunluk hissesini aldı; 3 Mayıs 2005’te yetmiş altı Gima ve elli Endi mağazası Carrefoursa’ya satıldı. Kızılay’daki mağaza da bu dönüşümde tarihe karıştı. Kule bugün Kahramanlar İş Merkezi adıyla ayakta ve cephesi yakın yıllarda yenilendi; çevresindeki bulvar değişti, mağazalar el değiştirdi, ama Kızılay’ın silüeti hâlâ o ince kuleyle tanınır.

   Ofis ayrı bir bina oluyor

   1965, Ankara’da ofisin dükkândan ve yazıhaneden ayrıldığı yıldır. Emek İşhanı ofisi ayrı bir bina tipi olarak şehre tanıttı; sonraki her durak, bu kulenin başlattığı sorunun cevabıdır: iş nerede yapılmalı? Kızılay’ın cevabı “merkezde, meydanın üstünde” idi. Sonraki on yıllar aynı soruya başka cevaplar verecek.

   Dönem künyesi

   Emek İşhanı

   1959–1965 · Enver Tokay, İlhan Tayman · 24 kat

   Yaptıran

   Emekli Sandığı

   Gökdelen Restoran

   çatı katı · 1960–70’ler

   Gima

   1956 kuruluş · Kızılay mağazası 9 Ocak 1967

   Gima satışı

   3 Mayıs 2005 · Carrefoursa

   Bugünkü adı

   Kahramanlar İş Merkezi

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

6. 06 1980 · Tunalı HilmiPasajlar çağı başlıyor. 6 Ekim Salı

   

   Kuğulu: iki ofis, bir pasaj.

   1970’lerden sonra ofisler ve dükkânlar Kızılay’dan Kavaklıdere’ye kaydı; Tunalı Hilmi’deki apartmanlar ofise, evler pasajlara dönüştü. Caddenin ilk pasajı Kuğulu, 1980 civarında açıldı: iki ofis bloğunu bir alışveriş pasajı birleştiriyordu. Ardından Ertuğ, Aynalı, Seğmenler ve Tunalı pasajları geldi.

   Dönemin hikâyesi

   1970’lerden sonra ofisler ve dükkânlar Kızılay’dan Kavaklıdere’ye kaydı. Adını, bugünkü Tunus Caddesi boyunca akan kavaklı dereden ve Sevda ile Cenap And’ın 1929’da kurduğu Kavaklıdere Şarap Fabrikası’ndan alan semt, uzun süre bağlarla ve elçiliklerle anıldı. Lörcher planında yeşil alan, Jansen planında bulvardan Tunalı Hilmi’ye inen küçük bir bağlantı yoluydu; 9 Haziran 1936’da ilçe olan Çankaya’nın bu yamacı, 1957’deki Yücel–Uybadin planıyla apartmanlaştı. 1950–1963 arasında yüz altmış konutluk 14 Mayıs Kooperatifi, 1957–1958’de dönemin en yüksek yapısı sayılan İlbank Blokları ve Hayat Apartmanı yapıldı; 1958–1963 arasında dere yatağı Kuğulu Park oldu.

   Ofis katı, dükkân sırası

   Caddenin adı, Meclis’te Bolu ve Zonguldak milletvekili olarak görev yapan, 1923’te kadınların oy hakkını Meclis kürsüsünden savunan ve kömür işçileri için yasa öneren Tunalı Hilmi Bey’den (1871–1928) geliyor. 1960’ların ortasına kadar Özdemir Caddesi denen yol, 1964 dolayında onun adını aldı. Aynı yıllarda, başkente gelen memur orta sınıfın yerleştiği alçak apartmanların bodrum ve zemin katlarına pasajlar yerleşti: Kuğulu, Ertuğ, Tunalı, Seğmenler ve diğerleri. Kızılay’ın pasajlarından farkları, ofis katlarıyla dükkân sıralarını aynı yapıda buluşturmalarıydı; üst katlarda çalışanlar öğle arasında aşağıda alışveriş yapıyordu.

   

   Şehrin vitrini

   1980’lerde cadde şehrin vitrini oldu. Butikler, kitapçılar, pastaneler ve ayakkabıcılar Kuğulu Park’tan Kavaklıdere’ye uzanan kaldırıma dizildi; ofis çalışanı ile alışverişe çıkan aynı kaldırımı paylaştı. Viyana Belediyesi’nin hediye ettiği beyaz kuğular parka 1970’lerde geldi, 1980’lerde Pekin’den gelen siyah kuğular onlara katıldı ve park semtin simgesi oldu. Elçiliklerin, bakanlık lojmanlarının ve yeni apartmanların arasında Tunalı Hilmi, Ankara’nın ilk gerçek “cadde ekonomisi”ydi: vitrinin kendisi bir adres hâline gelmişti.

   Ofis ile mağazanın aynı yapıda buluşması Ankara için yeni bir kalıptı; on yıl sonra Kavaklıdere’nin öteki ucunda Karum bu kalıbı büyütecekti. 1990’larda Arjantin Caddesi kafelerle doldu; 1993’te bir evin kafeye çevrilmesiyle açılan Cafemiz gibi mekânlar caddeyi akşamları da yaşatan bir yer yaptı. Kapaktaki Kuğulu Pasajı ve İş Merkezi ile Ertuğ Pasajı, o dönemin en tanınmış kapılarından ikisidir; Ertuğ Pasajı’nın yerinde 1948’de hâlâ bir bağ evi duruyordu.

   Ofis kararında çevre

   Tunalı Hilmi’nin öğrettiği şey, ofis kararında çevrenin payıdır: iyi bir cadde, iyi bir vitrin ve yürüyerek varılan bir kahve, kira kadar önemlidir. Alışveriş merkezleri sonraki on yıllarda caddenin dükkânlarını çekti; pasajlarda sahaflar, saatçiler, terziler ve noterler kaldı, bir bölümü sonra yeniden canlandı. Ama ders sonraki her durakta yeniden görülecek.

   Dönem künyesi

   Kavaklıdere Şarap Fabrikası

   1929 · Sevda ve Cenap And

   14 Mayıs Kooperatifi

   1950–1963 · 160 konut

   İlbank Blokları · Hayat Apartmanı

   1957–1958

   Kuğulu Park

   1958–1963 · kuğular Viyana’dan, 1970’ler

   Tunalı Hilmi Caddesi

   eski adı Özdemir · 1964 dolayı

   Kuğulu, Ertuğ, Tunalı, Seğmenler pasajları

   1960’lardan itibaren

   Cafemiz · Arjantin Caddesi

   1993

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

7. 07 1991 · Karumİş ve alışveriş tek çatı altında. 7 Ekim Çarşamba

   

   Şehrin yeni buluşma yeri.

   1989’da Çankaya’da Atakule, 1991’de Kavaklıdere’de Karum açıldı; Ankara iki yeni alışveriş ve buluşma noktası kazandı. Ragıp Buluç’un tasarladığı Atakule, 125 metrelik kulesi, seyir terası ve döner restoranıyla kentin simgelerinden biri olurken, Alman gmp ofisinin tasarladığı Karum, cam tonozlu avlusu çevresinde üç alışveriş ve dört ofis katını bir araya getirdi. Bugün Atakule’nin özgün kulesine, Ali Osman Öztürk’ün tasarladığı ve 29 Ekim 2018’de açılan yeni çarşı eşlik ediyor.

   Dönemin hikâyesi

   13 Ekim 1989’da, başkentliğin altmış altıncı yıl dönümünde Çankaya sırtında Atakule açıldı; açılışı Cumhurbaşkanı Turgut Özal yaptı. Temeli 1987’de atılan, Ragıp Buluç’un tasarladığı ve Kutlutaş’ın iki yılda yaptığı yüz yirmi beş metrelik kule ile eteğindeki çarşı, Türkiye’nin ikinci, Ankara’nın ilk alışveriş merkezi sayıldı. Yüz on bir metredeki döner restoran saatte bir tur atıyordu; yapı 1990 Ulusal Mimarlık Ödülleri’nde başarı ödülü aldı. Ankara o güne kadar pasaj ve çarşı biliyordu; “alışveriş merkezi” kelimesi şehre bu kuleyle girdi.

   Ankara’da yeni bir merkez

   Karum 1991’de Kavaklıdere’de, 1987’den beri yapımı süren ve Sheraton oteliyle birlikte tasarlanmış bir kompleksin parçası olarak açıldı; sloganı “Ankara’da yeni bir merkez”di. Alman gmp ofisinin, von Gerkan, Marg und Partner’in projesinde altmış sekiz bin metrekare üzerinde üç alışveriş katında üç yüz seksen iki dükkân, üstünde dört ofis katında yüz üç ofis vardı. Otel dikey, çarşı yatay elemandı; silindirik biçimler ve cam cepheler ikisini tek bir kütle gibi gösteriyordu. Adı boşuna seçilmemişti: “karum”, Asur Ticaret Kolonileri çağında Mezopotamya ile Anadolu arasındaki ticaretin döndüğü pazar yerlerine verilen addı; en ünlüsü Kayseri yakınındaki Kültepe’de, Kaniş Karumu’ydu. Dört bin yıllık bir ticaret geleneği cam bir çatının altında yeniden adlandırılıyordu.

   

   Karum’un yeniliği, ofis ile mağazayı aynı yapıda buluşturmasıydı; üst katlarda çalışanlar öğle arasında aşağıda alışveriş yapıyor, akşam Arjantin Caddesi’ne çıkıyordu. Genel müdürü yıllar sonra “Bizim yemek katımız Arjantin Caddesi’ydi” diyecekti. Haftada yüz elli bin ziyaretçi Gaziosmanpaşa, Kavaklıdere ve Çankaya’dan geliyordu; 1990’larda Levi’s 501, Timberland ve Lacoste gibi o dönem zor bulunan markaların adresi burasıydı.

   Pasajdan alışveriş merkezine

   Bu iki yapı, Ankara’da iş hayatının ölçek değiştirdiği yılları işaretler: pasajdan alışveriş merkezine, tek binadan “merkez”e. Onları başkaları izledi: Ekim 1995’te Ümitköy’de yüz üç dükkânlı Galleria, Mart 1998’de Tepe Emlak ile Alman Metro AG’nin ortaklığıyla, yüz bin metrekarelik Bilkent Center açıldı ve alışveriş merkezi fikri şehrin batısına taşındı. Bilkent Center’ın açılış günü kuyruk Eskişehir Yolu’na kadar uzanmıştı.

   Atakule’nin yeni çarşısı

   Fotoğraftaki eski Atakule çarşısı 2014’te yıkıldı; yıkım, mimarının açtığı davayla bir süre durdu, kule korundu. Yerine Ali Osman Öztürk’ün tasarladığı yeni çarşı, üç yüz milyon liralık yatırımla 29 Ekim 2018’de açıldı: dört perakende katı, bir sinema katı, yirmi bin metrekare kiralanabilir alan ve yüz yirmi bağımsız bölüm. Karum bugün de mağazalar ve ofislerin birlikte çalıştığı bir merkez; zamanla uluslararası markaların yerini sanat galerileri, terziler, antikacılar ve hukuk büroları aldı.

   1989 ve 1991’in dersi net: ofis, alışverişin ve caddenin yanında olduğunda değer kazanır. Aynı imza, on bir yıl sonra bulvarın batısında bu dersi ölçek büyüterek yeniden yazacak.

   Dönem künyesi

   Atakule

   13 Ekim 1989 · Ragıp Buluç · 125 m

   Karum

   1991 · gmp · 382 dükkân + 103 ofis

   Galleria · Ümitköy

   Ekim 1995

   Bilkent Center

   Mart 1998

   Atakule yeni çarşı

   29 Ekim 2018 · Ali Osman Öztürk

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

8. 08 2002 · SöğütözüYeni merkez, yeni silüet. 8 Ekim Perşembe

   

   Söğütözü’nde bir kule.

   Eylül 2002’de açılan Armada, Ali Osman Öztürk’ün tasarladığı 21 katlı ofis kulesiyle Eskişehir Yolu’nun ilk büyük karma projelerinden biri oldu. Ardından Söğütözü ve Çukurambar’da kuleler birbirini izledi. Ankara’nın yeni merkezi iş alanı artık şehrin batısındaydı.

   Dönemin hikâyesi

   Eylül 2002’nin son günlerinde Söğütözü’nde Armada açıldı: dört katlı bir alışveriş merkezinin üstünde yirmi bir katlı bir ofis kulesi. Yaptıran, sonradan TOBB başkanı olacak Rifat Hisarcıklıoğlu’nun başkanlığında 1999’da yirmi üç ortakla yola çıkan ve açılışa kadar yirmi sekize ulaşan Söğütözü İnşaat’tı. Tasarım, Ali Osman Öztürk’ün on iki kişilik ekibine aitti; ekibin ilk büyük projesiydi. Otuz bin metrekarelik arsada yüz yirmi beş bin metrekare inşaat, otuz iki bin metrekare kiralanabilir alan, yüz elli dükkân, on bir salonlu sinema ve üç bin araçlık otopark vardı. Cephede yirmi bin metrekare granit ve on beş bin metrekare mavi cam kullanılmıştı; ad, Ankara’nın bir zamanlar iç deniz olduğu düşünülen geçmişine gönderme yapıyordu.

   Şehrin kıyısında yeni silüet

   Söğütözü o güne kadar şehrin kıyısıydı; seksenlerde “Ankara burada biter” denen bir düzlük. Armada, Eskişehir Yolu’nun bu ucunda büyük ölçekli ilk karma yapı oldu ve bulvarın batısında yeni bir silüet başlattı. Karum’un Kavaklıdere’de denediği kalıp burada ölçek büyüterek tekrarlandı: alışveriş aşağıda, ofis yukarıda, otopark ve bulvar bağlantısı aynı kütlede. İki kesişen yaydan oluşan “mekik” planlı kule, şehrin panoramasına her yönden bakıyordu.

   

   Merkez batıya geçiyor

   On yıl içinde Söğütözü ve hemen yanındaki Çukurambar kulelerin, otellerin ve restoranların semti oldu. Temmuz 2011’de dört yüz on üç odalı JW Marriott, markanın Türkiye’deki ilk oteli olarak buraya açıldı; şirket merkezleri Kızılay’daki apartman katlarından cam kulelere taşındı. 13 Mart 2014’te açılan Söğütözü metro istasyonu semti Kızılay’a on dakikaya bağladı; Armada’ya istasyondan üç–dört dakikada yürünüyordu. Kulelerin altındaki kafeler öğle arasında koridorun yeni meydanı gibi çalıştı. Ankara’nın merkezi iş alanı böylece bulvarın batısına geçti.

   Armada büyüyor

   Armada da büyüdü. 2012’de başlayan yenilemeyle Armada 2 eski ve yeni blokları bir yaya aksı ve köprüyle bağladı; kompleks bugün iki yüz elliye yakın markaya ev sahipliği yapıyor. Genişleme, 2014 MAPIC Ödülleri’nde “en iyi yenileme ve genişleme” birinciliği, 2015’te ICSC Avrupa ödülü ve 2016’da Las Vegas’ta ICSC VIVA “en iyinin en iyisi” ödülünü aldı; o yıl Türkiye’den ödül alan tek alışveriş merkeziydi. 2023’te aynı arsada, aynı mimarın çizdiği yirmi bir bin metrekarelik Armada 3 başladı.

   Bu durağın imzası sonraki duraklarda yeniden karşımıza çıkacak: Bilkent Kavşağı’nda Tepe Prime ve Maidan’da, Atakule’nin yeni çarşısında ve Koru’da. Ankara’da iş ile hayatı aynı yerde tutmayı deneyen çizgi, Söğütözü’nde başladı.

   Dönem künyesi

   Armada

   Eylül 2002 · Söğütözü İnşaat · Ali Osman Öztürk

   Ofis kulesi

   21 kat · 125.000 m² inşaat

   JW Marriott

   12 Temmuz 2011 · markanın Türkiye’deki ilk oteli

   Armada 2

   2010’ların başı · MAPIC 2014 birincilik

   Söğütözü metro istasyonu

   13 Mart 2014 · M2

   Armada 3

   2023– · 21.000 m²

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

9. 09 2007 · Cepa · KentparkÇarşı Eskişehir Yolu’na taşınıyor. 9 Ekim Cuma

   

   Yedinci kilometrede iki komşu.

   23 Ağustos 2007’de ODTÜ’nün karşısında Cepa açıldı; 12 Şubat 2010’da hemen yanına Kentpark eklendi. İki komşu, Eskişehir Yolu’nun yedinci kilometresini şehrin yeni çarşısına çevirdi: alışveriş artık Kızılay’ın pasajlarında değil, bulvarın batısındaki kapalı sokaklardaydı.

   Dönemin hikâyesi

   23 Ağustos 2007’de Eskişehir Yolu’nun yedinci kilometresinde, ODTÜ ormanının karşısında Cepa açıldı. Üstünçelik’in kurucusu İsmet Celebcioğlu’nun yaptırdığı, 2006–2007’de inşa edilen merkez elli üç bin metrekarelik bir arsaya oturuyordu: yüz yetmiş iki bin metrekare kapalı alan, yetmiş beş bin metrekare kiralanabilir alan, yüz seksen sekiz mağaza, on salonlu bir sinema, hipermarketi ve yapı marketiyle. Yemek sokağı ve ormana bakan terasıyla klasik bir alışveriş merkezinden çok bir gezinti yeri gibi tasarlanmıştı; açıldığı hafta bulvarın trafiği şehrin konusu oldu.

   İçinden sokak geçen çarşı

   İki buçuk yıl sonra, 12 Şubat 2010’da hemen yanına Kentpark eklendi. Yirmi ortaklı Mega Türk A.Ş.’nin, İhsan Ayrancıoğlu başkanlığında ve tamamen yerli sermayeyle yüz on beş milyon avroya yaptırdığı merkezi Öncüoğlu Mimarlık’tan Enis Öncüoğlu tasarladı. Kırk iki bin metrekarelik arsada iki yüz yirmi beş bin metrekareyi aşan yapı kapalı bir kutu değil, içinden bir “sokak” geçen bir kompleksti: mağazalar, on bir bin metrekare ofis, buz pisti, yirmi bir metreye fışkıran göleti ve terasları olan bir çarşı. 9 Eylül 2009 için duyurulan açılış beş ay gecikti; açıldığında iki yüz seksen altı mağazası vardı ve Harvey Nichols, Decathlon gibi markalar Ankara’ya ilk kez burada geldi. Sekiz dakikalık sürüş mesafesinde bir milyon iki yüz bin kişi yaşıyordu; günde kırk iki bin ziyaretçi bekleniyordu. Kentpark 2011’de Cityscape Global’de yılın alışveriş merkezi seçildi.

   

   Eskişehir Yolu, uzun bir çarşı

   Aynı otoparkı paylaşan iki komşu, birinden ötekine on beş–yirmi adımda geçilen yan kapılarıyla tek bir çarşı gibi çalıştı. Alışveriş artık Kızılay’ın pasajlarında değil, bulvarın batısındaki kapalı sokaklardaydı. Aynı yıllarda Oran’da Panora (10 Aralık 2007), Çayyolu’nda Hollandalı Redevco’nun yüz elli milyon avroluk yatırımı Gordion (17 Eylül 2009) ve daha önce Koru’da Arcadium (2003) açılmıştı; Eskişehir Yolu, bir ucu Söğütözü’nde, öteki ucu Çayyolu’nda biten uzun bir çarşıya dönüştü.

   İki kampüs, bir koridor

   Bu dönüşümün arkasında iki kampüs vardı. 1956’da kurulan ODTÜ ile 20 Ekim 1984’te kurulan Bilkent, koridorun iki yanında on binlerce öğrenci ve akademisyen demekti; kampüslerin yanında kurulan ODTÜ Teknokent ve Bilkent Cyberpark ile yazılım ve savunma sanayii şirketleri de aynı yola dizildi. Onların çalışanları için konut, alışveriş ve ulaşım aynı koridora sıralandı. Eskişehir Yolu artık şehirden çıkan bir yol değil, şehrin uzun bir merkeziydi.

   Ofis için sonuç açıktı: talep, kampüse, kavşağa ve çarşıya yakın olana kayıyordu. Cepa ile Kentpark’ın yaptığı şey, bulvarın batısında bir gündelik hayat merkezi kurmaktı; ofis kuleleri bu merkezin çevresine gelecekti. Sonraki durak, tam da bu kavşakta, bir kilometre batıda başlıyor.

   Dönem künyesi

   Cepa

   23 Ağustos 2007 · Üstünçelik · 188 mağaza

   Panora · Oran

   10 Aralık 2007

   Gordion · Çayyolu

   17 Eylül 2009 · Redevco

   Kentpark

   12 Şubat 2010 · Mega Türk · Öncüoğlu Mimarlık

   Kentpark yatırımı

   115 milyon avro · 286 mağaza

   Cityscape Global

   2011 · yılın alışveriş merkezi

   Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

   ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

10. 10 2011 · Tepe Prime · MaidanOfis, şehre açılıyor. 10 Ekim Cumartesi

    

    Aynı imza, yeni kavşak.

    2 Ekim 2011’de Bilkent Kavşağı’nda Tepe Prime açıldı: iki ofis kulesi, bir rezidans ve dükkânlarla çevrili açık bir cadde. Altı yıl sonra, bir kilometre kadar doğusunda Maidan tamamlandı; bu kez ofisler bir meydanın çevresinde toplandı. İkisini de Armada’yı ve Atakule’nin yeni çarşısını tasarlayan Ali Osman Öztürk çizdi.

    Dönemin hikâyesi

    2 Ekim 2011’de Bilkent Kavşağı’nda Tepe Prime açıldı: on sekiz ve on dokuz katlı iki ofis kulesi, on katlı bir rezidans ve dükkânlarla çevrili açık bir cadde. Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği’ne ait yirmi sekiz bin metrekarelik arsada Tepe İnşaat’ın iki yüz milyon dolarlık yatırımıyla, doksan üç bin metrekare inşaat alanıyla yapılan projeyi Ali Osman Öztürk tasarlamıştı. İki yüz on sekiz ofis, yüz stüdyo ve açılışta “Tepe Prime Avenue” diye tanıtılan, ama şehrin dilinde hep Tepe Prime olarak kalan bir cadde: kafeler, lokantalar, Türkiye’nin ilk konsept otomobil galerisi, kitapçı ve eczane kaldırıma açılıyordu. Açılış gecesinde caddede Cem Adrian ve Ozan Doğulu sahne aldı. Ofis, dükkânı ve kafesiyle şehre açılıyordu.

    Kampüs, çarşı, ofis

    Kavşak o güne kadar da hareketliydi: 20 Ekim 1984’te İhsan Doğramacı’nın kurduğu, adını “bilim kenti”nin kısaltmasından alan Bilkent Üniversitesi, 1998’de Tepe Emlak ile Metro AG’nin ortaklığıyla açılan ve Ankara’nın ilk açık hava “power center”ı sayılan Bilkent Center. Tepe Prime bu kampüs ve çarşı ekosistemine ofisi ekledi; kulelerde ve rezidansta iki bin beş yüz kişi çalışıyordu. Ofis çalışanı akşam aynı caddede kalıyor, hafta sonu aynı kavşağa dönüyordu. 2010’ların ortasında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı da hemen yanındaki yeni binasına taşındı.

    

    Altı yıl sonra bir meydan

    Altı yıl sonra, Tepe Prime’ın bir kilometre kadar doğusunda Maidan tamamlandı. BM Holding’in arsasında, Mart 2013’te projeye katılan Ege Grup’un yatırımı olarak, yine Ali Osman Öztürk’ün mimarlığı ve Stephen Stefanou’nun konsept tasarımıyla yirmi iki bin metrekarelik arsada yüz yirmi bin metrekare inşaat olarak yükseldi; arsanın yüzde yetmişi açık alana ayrılmış, ortada altı bin metrekarelik bir meydan bırakılmıştı. Beş yüz yirmi sekiz ofis ile dükkânlar ve lokantalar bu meydanın çevresine dizildi. Adı da bunu söylüyordu: “maidan”, yani şehrin meydanı. Proje, tamamlanmadan önce 2016 Avrupa Emlak Ödülleri’nde en iyi ofis mimarisi, 2017 Dünya Mimarlık Ödülleri’nde en iyi ofis projesi seçildi; inşaat Kasım 2017’de bitti.

    Aynı imzanın çizgisi

    İkisini de Armada’yı ve Atakule’nin yeni çarşısını tasarlayan aynı imza çizdi. Aynı imzanın Ankara’da izlediği çizgi net: iş ile hayatı aynı yerde tutmak, ofisi bir caddeye ya da bir meydana bağlamak. Bakanlık binalarının, kampüslerin ve çarşının aynı kavşakta buluşmasıyla Bilkent, Söğütözü’nden sonra koridorun ikinci odağı oldu; metro istasyonu her ikisine de yürüme mesafesindeydi.

    Önce cadde, sonra meydan. Bu sıralama, 13 Ekim’de perde aralanınca bir kez daha anlam kazanacak.

    Dönem künyesi

    Bilkent Üniversitesi

    20 Ekim 1984 · adı “bilim kenti”nden

    Bilkent Center

    1998 · Tepe Emlak, Metro AG

    Tepe Prime

    2 Ekim 2011 · Tepe İnşaat · Ali Osman Öztürk

    Tepe Prime

    218 ofis · 100 stüdyo · 2 kule + rezidans

    Maidan

    2017 · Ege Grup, BM Holding · Ali Osman Öztürk · 6.000 m² meydan

    Maidan ödülleri

    European Property Awards 2016 · World Architecture Awards 2017

    Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

    ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

11. 11 2019 · Eskişehir YoluKamu da batıya yürüyor. 11 Ekim Pazar

    

    Sıhhiye’den Eskişehir Yolu’na.

    Danıştay 5 Nisan 2012’de Sıhhiye’den Eskişehir Yolu’ndaki yeni binasına taşındı; bugün Ticaret Bakanlığı ile yan yana. Sağlık Bakanlığı 2017’de Bilkent’teki yeni yerleşkesine geçti; 14 Mart 2019’da hemen yanında Ankara Bilkent Şehir Hastanesi açıldı. Metronun bir durağının adı bile bu taşınmayı anlatır: Tarım Bakanlığı–Danıştay.

    Dönemin hikâyesi

    İş batıya yürüyünce kamu da yürüdü. Danıştay, 1976’dan beri kullandığı Sıhhiye’deki binasından 5 Nisan 2012’de Eskişehir Yolu’nun onuncu kilometresindeki yetmiş iki bin beş yüz metrekarelik yeni yerleşkesine taşındı; üç duruşma salonu, genel kurul salonu, altı yüz kişilik konferans merkezi ve kreşiyle. Bugün Ticaret Bakanlığı’nın Söğütözü’ndeki merkez yerleşkesi metro istasyonunun hemen yanında; Tarım ve Orman Bakanlığı Lodumlu’da, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2010’ların ortasından beri Tepe Prime’ın yanı başında. Metronun bir durağının adı bile bu taşınmayı anlatır: Tarım Bakanlığı–Danıştay.

    Bir sağlık kenti

    Sağlık Bakanlığı Ağustos 2017’de Bilkent’teki yeni yerleşkesine geçti; genel müdürlükler birkaç ay içinde tek tek taşındı. 14 Mart 2019’da, Tıp Bayramı’nda hemen yanında Ankara Bilkent Şehir Hastanesi açıldı: kamu-özel ortaklığıyla yapılan, bir milyon üç yüz bin metrekare kapalı alanlı, üç bin yedi yüzü aşkın yataklı, yüz otuz bir ameliyathaneli ve dokuz yüz dört poliklinik odalı bir sağlık kenti. Genel, kalp-damar, nöroloji-ortopedi, onkoloji, çocuk, kadın doğum ve rehabilitasyon hastaneleri tek yerleşkede toplandı; yedi bin klinik ve beş bin idari çalışanla, günde kırk bin poliklinik hastası ve yüz bin kişilik bir hareket öngörüldü. Çocuk hastanesi bileşeni Avrupa’nın en büyüğü olarak anıldı.

    

    Köklü hastaneler taşınıyor

    Ağustos 2019’da şehrin köklü hastaneleri buraya taşındı: 24 Ağustos’ta Numune, Yüksek İhtisas, Atatürk Eğitim ve Araştırma ile 1972’de SSK kliniği olarak kurulan Çocuk Hastanesi; birkaç gün sonra 1925’ten beri hizmet veren, günde yüz doğumun gerçekleştiği Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı Hastanesi. Sıhhiye, Cebeci ve Dışkapı’nın hastane çevrelerinde onlarca yılda oluşan eczaneler, laboratuvarlar ve klinikler de yönünü değiştirdi; kavşağın çevresine binlerce çalışan ve her gün on binlerce ziyaretçi geldi.

    Koridorun yeni ekonomisi

    Kamu kurumlarının Eskişehir Yolu’na dizilmesi koridorun ekonomisini değiştirdi. Danıştay’ın çevresinde hukuk büroları, bakanlıkların çevresinde danışmanlık ve mühendislik firmaları, hastanenin çevresinde sağlık şirketleri ve oteller yer istedi. İş ile kamu aynı aksta buluşunca ofis talebinin yönü netleşti: batı. Yatırımcı için de, çalışan için de sorunun cevabı aynıydı; Kızılay’daki bir kat, artık Söğütözü ya da Bilkent’teki bir kule kadar merkezî değildi.

    Bilkent’ten sonra Eskişehir Yolu’nun batı ucunda tek bir durak kaldı: Koru.

    Dönem künyesi

    Danıştay

    5 Nisan 2012 · 72.500 m²

    Sağlık Bakanlığı Bilkent yerleşkesi

    Ağustos 2017

    Ankara Bilkent Şehir Hastanesi

    14 Mart 2019 · 3.700’ü aşkın yatak · 131 ameliyathane

    Hastane taşınmaları

    24–30 Ağustos 2019

    Ticaret Bakanlığı

    Söğütözü · metro yanında

    Metro durağı

    Tarım Bakanlığı–Danıştay

    Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

    ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

12. 12 2025 · KoruSon durak: Koru. 12 Ekim Pazartesi

    

    Yatırımlar Koru’ya yaklaşıyor.

    M2 metrosu 2014’ten beri Kızılay’dan Eskişehir Yolu boyunca 16,6 km ilerliyor ve Koru’da bitiyor. 17 Eylül 2025’te Dışişleri Bakanlığı’nın yeni yerleşkesinin temeli, Koru’ya kuş uçuşu 2,8 km uzaklıktaki Ümitköy kavşağında atıldı; aynı kavşakta Ankara Medipol Üniversitesi’nin yeni yerleşkesi yükseliyor.

    Dönemin hikâyesi

    M2 metrosunun inşaatı 27 Eylül 2002’de başladı ve on iki yıl sürdü. Söğütözü–Ümitköy, Söğütözü–Necatibey ve Kızılay–Çayyolu olmak üzere üç aşamada yürütülen çalışma, 25 Nisan 2011’de bir protokolle belediyeden Ulaştırma Bakanlığı’na devredildi; kalan işler 13 Aralık 2011’de ihale edildi, 9 Şubat 2012’de yeniden başladı ve hat 13 Mart 2014’te saat onda, bir hafta ücretsiz yolculukla açıldı. Kızılay’dan Eskişehir Yolu boyunca on altı buçuk kilometre, on bir istasyon ve son durak Koru; uçtan uca yaklaşık yirmi beş dakika. Söğütözü, Bilkent, Ümitköy derken hattın her istasyonu bir iş adresine dönüştü; Koru, hattın bittiği, koridorun sonlandığı yerdi.

    Bahçeli siteler, ilk çarşılar

    Çayyolu ve Ümitköy, 1980’lerden itibaren kooperatif siteleriyle büyüyen, bahçeli ve sakin bir konut bölgesiydi; alışveriş merkezleri şehirden önce geldi. Ekim 1995’te Ümitköy’de Bezci İnşaat’ın açtığı yüz üç dükkânlı Galleria, Atakule ve Karum’dan sonra Ankara’nın üçüncü alışveriş merkeziydi. 2003’te Koru’da, bin üç yüz araçlık otoparkıyla Arcadium; 17 Eylül 2009’da Çayyolu’nda Hollandalı Redevco’nun yüz elli milyon avroluk yatırımı Gordion açıldı. Metro bu bölgeyi Kızılay’a yarım saate bağlayınca okullar, hastaneler ve ofisler kavşakların çevresine yerleşti; yatırımların yönü Koru’ya yaklaşıyordu.

    

    Bir bakanlık, bir üniversite

    17 Eylül 2025’te Dışişleri Bakanlığı’nın yeni yerleşkesinin temeli, Koru’ya kuş uçuşu iki buçuk–üç kilometre uzaklıktaki Ümitköy kavşağında atıldı. Aynı kavşakta Ankara Medipol Üniversitesi’nin yeni yerleşkesi yükseliyor. Bir bakanlık, bir üniversite ve bir metro durağı: koridorun batı ucu, bir merkezin bütün bileşenlerini bir araya getiriyor. Söğütözü’nün 2002’de, Bilkent’in 2011’de yaşadığı dönüşüm, şimdi hattın son durağında başlıyor.

    On altı kilometre, yüz üç yıl

    Ulus’tan Koru’ya kuş uçuşu yaklaşık on altı kilometre. Ankara’nın iş hayatı bu mesafeyi yüz üç yılda yürüdü: hanlardan Bankalar Caddesi’ne, Kızılay’ın pasajlarından Emek İşhanı’na, Tunalı’nın vitrinlerinden Karum’a, sonra bulvarın batısına, Söğütözü’nün kulelerine, Cepa ile Kentpark’ın çarşısına, Bilkent’in caddesine ve meydanına, kamunun yeni yerleşkelerine. Her adımda aynı soru soruldu: iş nerede yapılmalı? Ve her dönem kendi meydanını kurdu.

    Nüfusu altı milyona yaklaşan, yalnızca Çankaya ilçesinde dokuz yüz elli bin kişinin yaşadığı bir şehrin merkezi artık tek bir nokta değil, bir hat. O hattın son durağı Koru; ve sıradaki meydan, tam metro çıkışında. Son durak: 13 Ekim, 19:23.

    Dönem künyesi

    M2 inşaatı

    27 Eylül 2002 · Bakanlığa devir 25 Nisan 2011

    M2 açılışı

    13 Mart 2014 · 16,6 km · 11 istasyon

    Galleria

    Ekim 1995 · Ümitköy

    Arcadium · Koru

    2003

    Gordion · Çayyolu

    17 Eylül 2009

    Dışişleri Bakanlığı yerleşkesi

    temel 17 Eylül 2025 · Ümitköy

    Ankara Medipol Üniversitesi

    Ümitköy yerleşkesi yapımda

    Her dönemin bir meydanı vardı. Sıradaki, burada: Koru 1923.

    ↑ Son durak · Durak 13 · 2026 · Koru 1923

13. 13 2026 · Koru 1923Ankara’nın yeni iş meydanı. Son durak